Słownik gwar polskich PAN – t. XI, z. 2 (37), Juścić – Kama
04-11-2026 / Aktualności
Ukazał się kolejny zeszyt Słownika gwar polskich PAN – t. XI, z. 2 (37), Juścić – Kama. Znajduje się w nim 1019 haseł i podhaseł oraz kilkaset frazeologizmów.
Warto zwrócić uwagę na wyrazy, które zachowały w gwarach archaiczne znaczenia, a także na te, które rozwinęły nowe, niekiedy bardzo specyficzne.
W gwarach przetrwały staropolskie znaczenia wyrazu kał: ‘błoto’, ‘muł’, ‘osad’, ‘fusy’. Wyraz ten zyskał również nowe znaczenia, m.in. nazwy miejsc: ‘trzęsawisko’, ‘łęg’, ‘pole podmokłe’, ‘zamulony staw’ czy ‘kałuża’.
W najnowszym zeszycie Słownika znajdziemy także dawne lub występujące wyłącznie w gwarach nazwy roślin, np. kablon, kacie, kaczak, kaczenica, kaczewie ‘kaczeniec’, kadyk ‘jałowiec’, kalmus ‘tatarak’, a także nazwy złych duchów i demonów, np. kaduk, kakusz. Bogato udokumentowane są również hasła dotyczące ubiorów używanych dawniej na wsi, np. kabat, kabatek, kabacik, kacabaj, kacabaja, kacabajka.
W języku mieszkańców wsi zachowały się formy wyrazów niegdyś obecnych w języku ogólnym, które z czasem zostały wyparte przez inne. Przykładem jest kachel, w polszczyźnie literackiej od XVIII wieku zastępowany przez kafel (z niem. Kachel i przejściem na gruncie polskim ch > f). W naszym słowniku notujemy obydwie formy oraz rozbudowane rodziny słowotwórcze.
Wyrazy zapożyczone z dialektów języków sąsiednich lub przejęte z języka ogólnego, zwłaszcza te trudne do wymówienia i obco brzmiące, często ulegały w gwarach różnorodnym przekształceniom. Zjawisko to ilustruje, np. wyraz kalafior, który w gwarach ma takie formy, jak: kalaflor, kalefiór, kalofiór, kalapior, karafior, karafioł, karafijoł,karafijał, karfijor, karachwijoł.
Ciekawym przykładem ze względu na bogactwo znaczeń jest kaczka. Jej 32 znaczenia pozwalają obserwować procesy prowadzące do powstawania nowych nazw oraz bogactwo skojarzeń mieszkańców wsi. Kaczka to m.in. nazwa różnych narzędzi rolniczych lub ich części (np. ‘brona o szerokich zębach’, ‘żelazny hak lub inny zaczep na końcu dyszla’), elementów kołowrotka i warsztatu tkackiego, kielni murarskiej, gwiazdozbioru Plejady, tataraku, grzybów, a nawet kobiety, która chodzi, kiwając się na boki. Do tego dochodzi rozbudowana rodzina słowotwórcza oraz liczne frazeologizmy, np. znane na Kaszubach powiedzenie Ktoś żyje ze sobą jak pies z kaczką.
Wyjątkowo duża różnica w liczbie znaczeń między językiem literackim a gwarami zaznacza się w wypadku haseł kadłub (3 : 23) i kadłubek (1 : 31). Wyrazy te nazywają m.in. różnego rodzaju naczynia, zazwyczaj drążone w drewnie, obudowę żaren, cembrowinę studni, studnię, części pługa, budkę lęgową lub karmnik dla ptaków, a nawet wierzchnie okrycie męskie.
Leksyka gwarowa zgromadzona w kartotece Słownika gwar polskich PAN oraz opracowana w wydanych tomach dokumentuje kulturę zapisaną w języku – zarówno materialną, jak i duchową. Dzięki Słownikowi tę rzeczywistość, w dużej mierze należącą już do przeszłości polskiej wsi, może odkrywać nie tylko językoznawca, ale i każdy zainteresowany tematyką regionalną.
Pracownicy IJP PAN na XXII Międzynarodowym Kongresie Leksykograficznym Euralex
21-10-2026 / Aktualności
W dniach 29.09.-3.10.2026 r. w Wiedniu, w siedzibie Austriackiej Akademii Nauk odbył się XXII Międzynarodowy Kongres Leksykograficzny Euralex, na którym badacze nie tylko z Europy, lecz także z innych kontynentów próbowali zmierzyć się z hasłem „Lexicography in the Age of AI”.
W konferencji aktywnie uczestniczyli przedstawiciele IJP PAN, a bardzo dobrze wpisywały się w hasło przewodnie tej konferencji. Badaczki z Pracowni Historii Języka Polskiego XVII i XVIII w. – prof. Magdalena Majdak, dr Katarzyna Kryńska i dr Ewa Rodek, plakat dotyczący prac nad automatyczną dystrybucją znaczeń z haseł polsko-łacińsko-greckiego słownika Grzegorza Knapiusza z 1643 r.
Dr Krzysztof Nowak wygłosił dwa referaty. W pierwszym przedstawił wyniki prowadzonych z mgr Iwoną Krawczyk i mgr Jagodą Marszałek badań nad wspomaganą przez LLM analizą semantyczną na potrzeby bazy leksyki nowołacińskiej DiaLexPoL. W referacie przygotowanym wraz z dr Dorotą Miką zaprezentował założenia projektu PoliLex i postępy prac nad integracją zasobów leksykalnych IJP PAN.
Z księgą abstraktów i publikacją pokonferencyjną można się zapoznać na stronie konferencji: https://euralex2026.at/en/publications/
Pracownicy IJP PAN z wizytą w Instytucie Slawistyki Uniwersytetu Wiedeńskiego
21-10-2026 / Aktualności
W dniach 28.09.2026-2.10.2026 dr hab. Magdalena Majdak, prof. IJP PAN, dr Ewa Rodek oraz dr Krzysztof Nowak odbyli wizytę w Instytucie Slawistyki Uniwersytetu Wiedeńskiego, podczas której mieli okazję zapoznać się ze stanem prac i najważniejszymi wyzwaniami stojącymi przed badaczami języków słowiańskich z tej jednostki.
M. Majdak oraz E. Rodek realizowały program dydaktyczny pod tytułem "Panorama leksykografii polskiej w świetle źródeł elektronicznych. Struktura wybranych słowników dawnych". Prezentacje obu badaczek stały się punktem wyjścia do dyskusji na temat bieżących kwestii związanych z leksykografią: kontynuacji wieloletnich prac nad słownikami, digitalizacją pism dawnych (m.in. słowników i gramatyk z językiem polskim), a także o roli sztucznej inteligencji i dużych modeli językowych we współczesnej nauce. Uwagę poświęcono również powstającej w Instytucie Języka Polskiego PAN Bazie Historycznych Leksykonów Polskich „BaziHLeK”.
Wizyta wzbudziła spore zainteresowanie i była dla obu stron okazją do wymiany doświadczeń, nawiązania kontaktów oraz rozmów o projektach naukowych i popularyzatorskich.
